Η Κοίμηση της Θεοτόκου +Πρωτοπρεσβυτέρου Αλεξάνδρου Σμέμαν

 

Τον Αύγουστο η Εκκλησία τιμά το τέλος της επίγειας ζωής της Παρθένου Μαρίας, τον θάνατο της, την κοίμηση της όπως είναι πια γνωστή και σε αυτή τη λέξη περικλείονται το όνειρο, η ευλογία, η ειρήνη, η ηρεμία και η χαρά.

Δεν γνωρίζουμε λεπτομέρειες για τις συνθήκες της κοίμησης της Παναγίας, της Μητέρας του Κυρίου. Διάφορες ιστορίες και διηγήσεις, γεμάτες αγάπη και τρυφερότητα διασώθηκαν μέχρι τις μέρες μας από την εποχή της πρώτης Εκκλησίας, ακριβώς όμως λόγω της ποικιλότητας τους, δεν είμαστε υποχρεωμένοι να υποστηρίξουμε την «ιστορικότητα» καμιάς από αυτές. Με τη γιορτή της Κοιμήσεως η μνήμη και η αγάπη της Εκκλησίας επικεντρώνονται όχι στην ιστορικότητα και πραγματικότητα του γεγονότος, την ήμερα και τον τόπο όπου αυτή η μοναδική γυναίκα, η Μητέρα όλων των μητέρων συμπλήρωσε την επίγεια ζωή της.

Όπου και όποτε και αν συνέβη, η Εκκλησία αντίθετα τονίζει την ουσία και το νόημα του θανάτου της, μνημονεύοντας τον θάνατο αυτής της οποίας ο Υιός, σύμφωνα με την χριστιανική μας πίστη, νίκησε τον θάνατο, αναστήθηκε εκ των νεκρών και υποσχέθηκε σε μας την τελική ανάσταση και τη νίκη της αιώνιας ζωής.

Πρωτ. Δημήτριος Στανιλοάε Εἰσαγωγὴ* στὴ «Μυσταγωγία» τοῦ Ἁγ.Μαξίμου τοῦ Ὁμολογητοῦ Μετάφραση ἀπὸ τὰ γαλλικά Ἰγνάτιος Σακαλῆς Ἀθῆναι, Ἀποστολικὴ Διακονία, 1997 [Γ’ἔκδ. ]

 «Περὶ Διαφόρων Ἀποριῶν»

Ἀπὸ τὸν καιρὸ πού ἐμόνασε στὴν Κύζικο, στὶς συνομιλίες μὲ τὸν ἐπίσκοπο Ἰωάννη τῆς Κυζίκου πάνω σὲ μερικὰ κείμενα τοῦ ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Ναζιανζηνοῦ, ὁ ἅγιος Μάξιμος εἶχε συλλάβει, σὲ γενικὲς γραμμές, τὸ σχέδιο τοῦ δεύτερου μέρους τοῦ ἔργου του «Περὶ Διαφόρων Ἀποριῶν τῶν Ἁγίων Διονυσίου καὶ Γρηγορίου».

Ὁ P. Sherwood ἔδειξε ὅτι στὸ «Περὶ Διαφόρων Ἀποριῶν» ἔχομε τὴν πιὸ ριζικὴ ἀντιστροφὴ τοῦ ὠριγενικοῦ μύθου γιὰ τὴν ἀρχικὴ ἑνότητα ὅλων τῶν πνευμάτων (Λογικῶν ἑνὰς) μέσα στὸ Θεό, γιὰ τὴ διάσπαση αὐτῆς τῆς ἑνότητας, γιὰ τὴν περικάλυψή τους μέσα στὰ σώματα σὰν τιμωρία καὶ γιὰ τὴν ἐπιστροφή τους σ' αὐτὴ τὴν ἑνότητα ταυτόχρονα μὲ τὴν ἀπόθεση τῶν σωμάτων.(15) Συνάμα ὁ Sherwood ἔδειξε ὅτι μερικὰ κεφάλαια τοῦ «Κεφάλαια Σ' Περὶ Θεολογίας καὶ τῆς Ἐνσάρκου Οἰκονομίας τοῦ Υἱοῦ Θεοῦ» (δύο ἑκατοντάδες γνωστικῶν κεφαλαίων), γιὰ τὰ ὁποῖα ὁ Urs von Balthasar ἔλεγε ὅτι ἦταν ἐπηρεασμένα ἀπὸ τὸν Ὤριγένη,(16) περιέχουν μιὰν ἀναίρεση τοῦ ὠριγενισμοῦ, ἐπειδὴ αὐτὰ εἶναι περίληψη τῆς ἀναίρεσης ποὺ ἔγινε στὸ «Περὶ Διαφόρων Ἀποριῶν».(17)

Ἐν τούτοις, τὸ «Περὶ Διαφόρων Ἀποριῶν», δὲ δίνει τὴν ἐντύπωση ὅτι εἶχε σὰν μόνο σκοπὸ τὴν ἀναίρεση τοῦ ὠριγενισμοῦ. Ἡ ἐπιδίωξη τοῦ ἁγίου Μαξίμου ἦταν νὰ δημιουργήση μὲ τὸ ἔργο αὐτὸ ἕνα θετικὸ θεμέλιο τῆς πνευματικῆς ζωῆς. Εἶχε κάνει, μέσα στὰ ἔργα του τῆς πρώτης περιόδου, μιὰν ὀρθόδοξη ἔκθεση τῆς πνευματικῆς ζωῆς, διορθώνοντας τὸν Εὐάγριο. Ἀλλά, μὲ τὴν εὐκαιρία αὐτή, εἶδε πὼς ἦταν ἀπαραίτητο νὰ θεμελιώση πιὸ θεολογικὰ τὴν πνευματικὴ ζωή, μὲ τὸ ὀρθόδοξο νόημα τοῦ ὅρου, μαζὶ μὲ τὴν ἀναίρεση τῶν ὠριγενικῶν φιλοσοφικῶν προϋποθέσεων, ποὺ βρίσκονται στὴ βάση τῆς πνευματικῆς ζωῆς, ὅπως τὴν παρουσιάζει ὁ Εὐάγριος.

Ἐπιδιώκοντας νὰ θεμελιώση θεολογικὰ τὴν ἀληθινὴ πνευματικὴ ζωή, ὁ ἅγιος Μάξιμος θὰ προσαρμόση στὸ ὀρθόδοξο νόημα τὴ διδασκαλία τοῦ Ὠριγένη γιὰ τὸ Λόγο καὶ τοὺς λόγους.(18) Στὰ «Κεφάλαια Περὶ Ἀγάπης», ὁ ἅγιος Μάξιμος εἶχε ἐκθέσει ἐμπειρικὰ τὴν πάλη μὲ τὰ ἐγωιστικὰ πάθη καὶ τὴν καλλιέργεια τῶν ἀρετῶν, ποὺ κορυφώνονται στὴν ἀγάπη. Στὸ «Περὶ Διαφόρων Ἀποριῶν» παρουσιάζει τὶς ἀρετὲς σὰν χαρακτηριστικὰ τοῦ ἀνθρώπου τοῦ ἀποκαταστημένου μέσα στὸν αὐθεντικὸ «λόγο» του, καὶ ὅλη τὴν πνευματικὴ ἀνάπτυξη τοῦ ἀνθρώπου ἀπὸ τὶς ἀρετὲς σὰν μία ἀνύψωση, ποὺ κατευθύνεται, ἀπὸ τὴ μιὰ πλευρά, ἀπὸ τὸν προσωπικὸ θεῖο Λόγο, σὲ μιὰν ὅλο καὶ μεγαλύτερη ἐξομοίωση τοῦ ἀνθρώπου μ' Αὐτόν, καὶ ὑποστηρίζεται, ἀπὸ τὴν ἄλλη, ἀπὸ τὶς προσπάθειες τοῦ ἀνθρώπου, ὡδηγημένες καὶ ἐμψυχωμένες ἀπὸ τὸν ἀνθρώπινο λόγο του, ποὺ προσελκύεται ἀπὸ τὸ θεῖο Λόγο. Μ' αὐτὴ τὴν πρόβαση, ὁ ἀνθρώπινος λόγος ὑψώνεται πρὸς τὸν ὑπέρτατο Λόγο καὶ ὅλοι οἱ ἄνθρωποι καλοῦνται νὰ κάνουν τὸ ἴδιο, ὁδηγῶντας ταυτόχρονα καὶ τοὺς λόγους ὅλων τῶν δημιουργημάτων πρὸς τὸν ὑπέρτατο Λόγο, ἀπὸ τὸν ὁποῖο ἔχουν προέλθει. Βλέπομε πὼς ὁ ἅγιος Μάξιμος γνωρίζει δύο ἔννοιες τοῦ λόγου: α) τὸν ὀντολογικὸ λόγο, ποὺ ἐκφράζει ὁλόκληρη τὴν ὀργάνωση ἢ τὴν ἒννοια μιᾶς πραγματικότητας, καὶ ποὺ προσιδιάζει σὲ κάθε ὄν, ἐπειδὴ εἶναι μιὰ ἐσωτερικὴ ἀρχὴ ποὺ δημιουργεῖ, ὀργανώνει, συντηρεῖ καὶ προάγει τὸ κάθε ὂν• β) ἕνα λόγο ποὺ λειτουργεῖ σύμφωνα μ' αὐτὴ τὴν ὀντολογικὴ ἀρχὴ καὶ ποὺ προσιδιάζει στὰ ἐνσυνείδητα ὄντα μονάχα.

Εις την Πάνδοξον Κοίμησιν της Υπεραγίας Δεσποίνης ημών και Παναχράντου Θεοτόκου. Αγ. Νικόλαος Καβάσιλας

Kανείς νομίζω δεν αγνοεί ότι σπουδαιότερος αγώνας ρητορικής εγκωμιαστικού λόγου δεν μπορεί να υπάρξη από αυτόν εδώ, εάν βέβαια ήθελε προσπαθήσει κανείς να τηρήση τα καθιερωμένα και πρέποντα.

Εγώ προσωπικά δυσκολεύομαι τόσο περισσότερο να επιδιώξω στην προκειμένη περίσταση τον πρέποντα λόγο, όσο νομίζω ότι όλοι μεν οι άνθρωποι οφείλουν ασφαλώς αυτό τον άθλο των εγκωμίων προς την Παρθένο, πλην όμως ούτε είναι καν δυνατόν να ελπίζουν ότι θα ανταποκριθούν με τα εγκώμιά τους στο μεγαλείο της πραγματικότητας.

Γι' αυτό ακριβώς δεν είναι δυνατόν να μας κατηγορήσουν για τόλμη. Γιατί πού υπάρχει τόλμη; Το να καταπιάνεται βέβαια κανείς με υψηλά θέματα και να εγκαταλείπη την προσπάθεια εμπρός στο ενδεχόμενο μιας ήττας δεν θα ήταν λογικό.

Πράγματι κανείς απολύτως δεν θα μπορούσε να κατηγορήση όσους υστέρησαν στον αγώνα τον οποίο κανείς δεν είναι δυνατόν να κερδίση. Πώς λοιπόν είναι δυνατόν να χαρακτηρισθή υποχώρηση ή ήττα ό,τι είναι έκτος ευθύνης και κατηγορίας;

Πρωτ. Δημήτριος Στανιλοάε Εἰσαγωγὴ* στὴ «Μυσταγωγία» τοῦ Ἁγ.Μαξίμου τοῦ Ὁμολογητοῦ Μετάφραση ἀπὸ τὰ γαλλικά Ἰγνάτιος Σακαλῆς Ἀθῆναι, Ἀποστολικὴ Διακονία, 1997 [Γ’ἔκδ. ]

 
Δεύτερη ὁμάδα ἔργων

Σχετικὰ μὲ τοὺς τόπους, ὅπου ἐμόνασε ὁ ἅγιος Μάξιμος μέσα στὰ δέκα χρόνια ποὺ ἀκολούθησαν τὴν ἀπὸ μέρους του ἐγκατάλειψη τοῦ μοναστηριοῦ τῆς Κυζίκου (στὰ 626), δὲν ἔχουμε ἀσφαλεῖς χρονολογίες. Μιὰ πιὸ προσεχτικὴ μελέτη τῶν ἐπιστολῶν θὰ μποροῦσε νὰ ρίξη λίγο φῶς σ' αὐτὸ τὸ θέμα. Εἶναι βέβαιο πώς, στὴν ἀρχή, ἐμόνασε γιὰ ἕνα χρονικὸ διάστημα στὴν Κρήτη, ὅπου εἶχε προστριβὲς μὲ σεβηριανοὺς ἐπισκόπους.(11) Θὰ μπορούσαμε νὰ συμπεράνουμε ἀπὸ τὴν ἀλληλογραφία του μὲ τὸν πρεσβύτερο Μαρίνο τῆς Κύπρου ὅτι ὁ ἅγιος Μάξιμος ἔζησε ἕνα χρονικὸ διάστημα καὶ σ' αὐτὸ τὸ νησί.(12)

Τὴ γιορτὴ τῆς Πεντηκοστῆς, τὸ 632, ἦταν στὴν Καρθαγένη, ὅπου φαίνεται ὅτι ἔζησε μερικὰ χρόνια στὸ μοναστήρι τοῦ Εὐκρατᾶ, ποὺ ἡγούμενός του ὑποτίθεται πὼς ἦταν ὁ Σωφρόνιος. Αὐτὸς εἶχε ἀρχίσει πρῶτος τὴν ἀντίδραση ἐναντίον τοῦ μονοενεργητισμοῦ. Αὐτὸς πρέπει νὰ τράβηξε καὶ τὴν προσοχὴ τοῦ ἁγίου Μαξίμου στὸν καινούργιο κίνδυνο. Εἶναι πιθανὸ ὅτι ὁ ἅγιος Μάξιμος ἔμεινε μὲ τὸ Σωφρόνιο στὸ μοναστήρι τοῦ Εὐκρατᾶ ἴσαμε τὸ 634,ὁπότε αὐτὸς ἔγινε Πατριάρχης τῶν Ἱεροσολύμων.(13)

Ο Άγιος Νικόδημος γράφει για την Υπεραγία Θεοτόκο από το βιβλίο του Αγίου Νικόδημου του Αγιορείτου, «Εορτοδρόμιον ήτοι Ερμηνεία εις τους Ασματικούς Κανόνας των Δεσποτικών και Θεομητορικών Εορτών», Βενετία 1836, σελ. 697-698. από το περιοδικό «Προς την ΝΙΚΗΝ», τεύχη 714, Αύγουστος 2009

 
«Η Κυρία Θεοτόκος δεν ξεθάρρεψε με τα πολλά θαύματα πού αξιώθηκε να ζήσει, ούτε πέρασε τη ζωή της απρόσεκτα, αλλά φρόντιζε να ανταποκρίνεται πρόθυμα σ' αυτά, με το να επιδίδεται με πολλή υπομονή σε κάθε είδους πνευματική άσκηση και επίσης με το να βοηθά με τις δραστικές της πρεσβείες όλο τον κόσμο και να συνεργεί στο κήρυγμα των αγίων Αποστόλων με τις ιερές νουθεσίες και παραινέσεις της, κι έτσι ζούσε μια ζωή με πνευματικό αγώνα τόσο έντονο και κοπιαστικό, πού να ξεπερνά κάθε σκέψη και λόγο...

Αν, αγαπητοί μου αδελφοί, μια Μητέρα του Θεού και Βασίλισσα των Ουρανών, η οποία είχε όλες τις αρετές και τα χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος, δεν αμελούσε αλλά αγωνιζόταν τόσο πολύ, όπως ακούσατε, πού λοιπόν βρισκόμαστε εμείς, τα σάπια σκουλήκια της γης; Τί να πούμε πια εμείς οι αμαρτωλοί, εμείς οι καταφορτωμένοι από όλα τα πάθη, οι όποιοι αμελούμε και αδιαφορούμε και κοιμόμαστε και δεν αναλαμβάνουμε κανέναν πνευματικό αγώνα και καμία άσκηση; αλλοίμονο! αλλοίμονο μας!
Γι' αυτό ας ξυπνήσουμε, αδελφοί, ας ξυπνήσουμε από τον βαθύ ύπνο της αδιαφορίας, και αν μέχρι τώρα δεν γνωρίζαμε την τόσο ασκητική ζωή της Θεοτόκου και γι' αυτό περνούσαμε τη ζωή μας με ραθυμία, όμως από τώρα πού τη μάθαμε και στο έξης ας έχουμε την Θεοτόκο μπροστά μας ως παράδειγμα κι ας τη μιμούμαστε όσο μας είναι δυνατόν...
Και τότε ή ίδια ή Θεοτόκος θα βοηθήσει στο να σωθούμε. Και στην παρούσα ζωή θα μας προστατεύει από κάθε βλάβη των ορατών και αοράτων εχθρών με το να μας υπερασπίζεται, να δίνει μάχες στο πλευρό μας, να παρακαλεί για μας ακατάπαυστα τον Υιό της και να μας σκεπάζει, όπως το πουλί, εμάς τα αδύνατα σπουργιτάκια της με τις φτερούγες της χάρης και του πλουσίου ελέους της. Και στη μέλλουσα ζωή θα μας αξιώσει να απολαύσουμε την αιώνια βασιλεία του Μονογενούς και γλυκύτατου Υιού της, στον Οποίο ταιριάζει να προσφέρεται κάθε δόξα, τιμή και προσκύνηση μαζί με τον άναρχο Πατέρα Του και το πανάγιο και αγαθό και ζωοποιό Πνεύμα Του, τώρα και στους απέραντους αιώνες. Αμήν.»

Κυριακή ΙΑ’ Ματθαίου Το ευαγγέλιο της συγχώρησης Άγιος Νικόλαος Βελιμίροβιτς (Ματθ. ιη’ 23-35)

 Όταν ο Κύριος Ιησούς άφηνε την τελευταία Του πνοή στο σταυρό, ακόμα και τη στιγμή αυτή της επιθανάτιας αγωνίας Του, προσπαθούσε να κάνει καλό στους ανθρώπους. Δε σκεφτόταν τον εαυτό Του. Στους ανθρώπους ήταν ο νους Του, γι’ αυτό και παράδωσε ένα από τα μεγαλύτερα μαθήματα που έδωσε ποτέ στο ανθρώπινο γένος. Κι αυτό είναι η διδασκαλία Του για τη συγχώρηση. «Πάτερ, άφες αυτοίς· ου γαρ οίδασι τι ποιούσι» (Λουκ. κγ’ 34).

Ποτέ ως τότε δεν είχαν ακουστεί τέτοια λόγια στους τόπους εκτέλεσης. Αντίθετα μάλιστα, εκείνοι που είχαν καταδικαστεί σε θάνατο με τον ίδιο τρόπο, είτε αθώοι ήταν είτε ένοχοι, συνήθως επικαλούνταν θεούς και ανθρώπους για εκδίκηση. «Εκδικηθείτε», ήταν ο λόγος που ακουγόταν συχνά μπροστά στο ικρίωμα και δυστυχώς ακούγεται ως τις μέρες μας από τους μελλοθάνατους, ακόμα κι από εκείνους που προτού θανατωθούν κάνουν το σταυρό τους.

Ο Χριστός, προτού παραδώσει την τελευταία Του πνοή, συγχώρεσε όλους εκείνους που τον βασάνισαν, τον μυκτήρισαν και τον θανάτωσαν. Προσευχήθηκε στον ουράνιο Πατέρα Του να τους συγχωρέσει, αλλά προχώρησε ακόμα παραπέρα. Τους δικαιολόγησε, βρήκε ελαφρυντικό γι’ αυτούς. Είπε, ου γαρ οίδασι τι ποιούσι.

 

Κυριακὴ ΙΑ΄ Ματθαίου (Ματθ. 18,23-35) +Μητροπολίτου Φλωρίνης Αυγουστίνου Δύο ἀριθμοὶ

 Συγχώρησις, ἀγαπητοί μου, εἶνε τὸ θέμα τοῦ κηρύγματός μας. —Ὤχ, ἀδερφέ, θέμα ποὺ διάλεξες! θὰ πῇ κάποιος. Σήμερα, ποὺ τὰ πάντα φωνάζουν ἐκδίκησι, ἐσὺ ἔρχεσαι καὶ μὲ καλεῖς νὰ συγχωρήσω; Ποιόν, τὸν ἐχθρό μου;
Ἀλλ᾽ αὐτὸς δὲν εἶνε ἄνθρωπος. Μὲ ἔκλεψε, μοῦ ξερρίζωσε τὰ δέντρα, μοῦ ἔκαψε τὸ σπίτι, μοῦ σκότωσε ἄνθρωπο, μὲ πέταξε στὸ δρόμο… Κ᾽ ἐσὺ μοῦ λὲς «συγχώρησι»; Πάψε νὰ τὸ λές.

Καὶ ὅμως, ἀδελφέ, παρὰ τὸν πόνο σου, κάνε ὑπομονὴ καὶ ἄκουσέ με. Ἡ συγχώρησις δὲν εἶνε δική μου ἐφεύρεσι· εἶνε δίδαγμα τοῦ Θεανθρώπου, ποὺ καὶ δίδαξε καὶ ἐφήρμοσε ὅσο κανείς ἄλλος τὴ συγχώρησι, καὶ πάνω ἀπ᾽ τὸ σταυρὸ παρακάλεσε γιὰ τοὺς ἐχθρούς του· «Πάτερ,ἄ φες αὐτοῖς· οὐ γὰρ οἴδασι τί ποιοῦσι» (Λουκ. 23,34) .Στὸ ἐρώτημα τοῦ ἀποστόλου Πέτρου «Κύριε, ποσάκις ἁμαρτήσει εἰς ἐμὲ ὁ ἀδελφός μου  καὶ ἀφήσω αὐτῷ; ἕως ἑπτάκις;» ὁ Κύριος ἀπήντησε· «Οὐ λέγω σοι ἕως ἑπτάκις, ἀλλ᾿ ἕως ἑβδομηκοντάκις ἑπτά» (Ματθ. 18,21-22), ποτέ δηλαδὴ μὴν παύσῃς νὰ συγχωρῇς. Λόγος ἰλιγγιώδης. Καὶὁ Κύριος, γιὰ νὰ δώσῃ μία ἑρμηνεία του, διηγεῖ ται τὴν παραβολὴ τοῦ ἀσπλάχνου δούλου .Δὲν θὰ κάνουμε ἀνάλυσι τῆς παραβολῆς. Ἂς προσέξουμε μόνο τοὺς δύο ἀριθμούς της.

Πρωτ. Δημήτριος Στανιλοάε Εἰσαγωγὴ* στὴ «Μυσταγωγία» τοῦ Ἁγ.Μαξίμου τοῦ Ὁμολογητοῦ Μετάφραση ἀπὸ τὰ γαλλικά Ἰγνάτιος Σακαλῆς Ἀθῆναι, Ἀποστολικὴ Διακονία, 1997 [Γ’ἔκδ. ]

 
Τὰ «Κεφάλαια Περὶ Ἀγάπης»

Ὁ Μ. Viller εἶδε τὰ «Κεφάλαια Περὶ Ἀγάπης» —σύμφωνα μὲ τὰ ὁποῖα ἔκρινε ὁλόκληρο τὸ ἔργο τοῦ ἁγίου Μαξίμου— νὰ ἔχουν τέλεια ἐξάρτηση ἀπὸ τὸν Εὐάγριο τὸν Ποντικό.(5) Ἡ ἴδια ἄποψη ὑποστηρίχτηκε ἀπὸ τὸν J. Hausherr, ποὺ ἰσχυρίζεται ὅτι ὁ ἅγιος Μάξιμος ἀκολουθεῖ σὲ τελευταία ἀνάλυση ἐξ ὁλοκλήρου τὸν Εὐάγριο, διδάσκοντας, ὅπως ὁ Εὐάγριος (καὶ ὅπως ὁ Ὤριγένης), ὅτι ὁ νοῦς δὲν πρέπει νὰ βγαίνη ἔξω ἀπὸ τὸν ἑαυτό του, γιὰ νὰ γνωρίση τὸ Θεό, πρᾶγμα ποὺ σκέπτεται ὁ Διονύσιος ὁ Ἀρεοπαγίτης, κατὰ τὸν ὁποῖο ὁ Θεὸς εἶναι πέρα ἀπὸ κάθε κατανόηση, μὲ τὸ νὰ βρίσκεται μέσα στὰ σκοτάδια ποὺ ὑπερβαίνουν τὴ διάνοια. Κατὰ τὸν Hausherr, στὴ βάση τῆς σκέψεως τοῦ ἁγίου Μαξίμου μποροῦμε νὰ βροῦμε, σ' ὅλη τὴ γραμμή, τὴν ἐπιρροὴ τοῦ διανοητικοῦ νατουραλισμοῦ τοῦ Εὐαγρίου. Δὲ δανείστηκε ἀπὸ τὸ Διονύσιο παρὰ μόνο λεκτικὲς διατυπώσεις, ἀναφομοίοτες στὴ σκέψη του, ποὺ ἦταν ὁλότελα ὑποταγμένη στὸν Εὐάγριο.(6)

Πράγματι, τὰ «Κεφάλαια Περὶ Ἀγάπης» δείχνουν κάποια λεκτικὴ ἐξάρτηση ἀπὸ τὸν Εὐάγριο. Ἀλλὰ δὲν πρέπει μὲ βάση αὐτὸ νὰ κριθῆ ὁ ἅγιος Μάξιμος συνολικά. Ἐξ ἄλλου, ἀκόμα καὶ μέσα στὰ «Κεφάλαια» αὐτά, πέρα ἀπὸ τὴ λεκτικὴ ἐξάρτηση, ξεχωρίζει καθαρὰ μιὰ προσωπικὴ σύλληψη.

Ὁ Η. U. von Balthasar σημείωσε αὐτὸ τὸ πρᾶγμα κατὰ γενικὸ μόνο τρόπο τὸ 1941.(7) Ὁ ἴδιος στὴν «Εἰσαγωγή» τῆς γερμανικῆς μετάφρασης αὐτοῦ τοῦ ἔργου ἔκαμε φανερὴ αὐτὴ τὴ βεβαιότητα μὲ ἐπαρκεῖς συγκεκριμένες ἀποδείξεις.